Τα «Ορφανά», ένα από τα πιο πολυπαιγμένα και πιο αγαπημένα αριστουργήματα της σύγχρονης ευρωπαϊκής δραματουργίας, ανέβηκε ήδη στην Αθήνα σε σκηνοθεσία και νέα μετάφραση του Κωνσταντίνου Μάρκελλου, η οποία τιμήθηκε με το Ευρωπαϊκό Βραβείο Θεατρικής Μετάφρασης Eurodram 2023. Παίζουν η Ελένη Στεργίου, ο Χρήστος Παπαδόπουλος, ο Κωνσταντίνος Μάρκελλος και ο μικρός Κωνσταντίνος Σπανός. Τώρα παίζεται στη Θεσσαλονίκη και έπεται περιοδεία σε μεγάλα αστικά κέντρα.
Υπόθεση
Η Έλεν και ο Ντάννυ ζουν προστατευμένοι στον ωραίο κόσμο που έχουν φτιάξει με τον κόπο τους. Όμως ο έξω κόσμος θα εισβάλει μια μέρα βίαια στη ζωή τους, όταν θα εμφανιστεί μπροστά τους ο αδελφός της Έλεν, ο Λίαμ. Βουτηγμένος στα αίματα. Κι αυτή είναι μόνο η αρχή.
Ο Λίαμ τους λέει πως προσπάθησε να βοηθήσει έναν τραυματισμένο, καθώς προχωρά όμως η αφήγησή του, γίνεται φανερό πως είναι πολύ περισσότερο μπλεγμένος στην ιστορία.
Τι στάση θα κρατήσει το ζευγάρι; Στην προσπάθεια να προστατέψουν τον «δικό τους άνθρωπο», την οικογένειά τους, η μια λάθος επιλογή ακολουθεί την άλλη, σαρώνοντας το γάμο τους και όλες τις βεβαιότητες της ζωής τους.
Και καθώς το έργο εξελίσσεται σαν ένα θρίλερ της σύγχρονης πόλης, ξεπηδούν μια σειρά ερωτήματα που δεν έχουν εύκολη απάντηση: Τι σημαίνει να ζεις σε μια περιοχή όπου αισθάνεσαι ότι ανά πάσα στιγμή μπορούν να σου κάνουν κακό; Πόσο μας σκάβει ο φόβος και πού μπορεί να μας οδηγήσει; Τι είναι ο ρατσισμός και πότε χτυπάει την πόρτα μας; Μήπως προσπαθώντας να προφυλάξουμε τον εαυτό μας και τους δικούς μας ενάντια στους «άλλους» κινδυνεύουμε να διαπράξουμε τα χειρότερα;
Πού πηγαίνουν οι αρχές μας όταν είμαστε υπό πίεση; Και ποιον μπορούμε να προστατέψουμε καταπατώντας τις αρχές μας; Ποιοι είναι τα ορφανά του έργου; Τα δυο αδέρφια που κάηκαν οι γονείς τους όταν ήταν παιδιά, το ζευγάρι που από τη μια στιγμή στην άλλη χάνει το έδαφος κάτω απ’ τα πόδια του ή λίγο πολύ όλοι μας, εγκαταλειμμένοι από εκείνους που έπρεπε να μας φροντίσουν;
Ένα ψυχολογικό θρίλερ με πολιτικές διαστάσεις, που θριάμβευσε στο Φεστιβάλ Εδιμβούργου 2009, παίρνοντας δύο βραβεία: το Fringe First και το Herald Angel.
Ανάγνωση
Ούτε στην Ευρώπη λύθηκε το πρόβλημα του ρατσισμού και της κοινωνικής βίας, κάτι που σαφώς δείχνουν έργα του Ρέιβενχιλ, του Μακ Ντόνα ή του Κέλι. Αντιθέτως, η υποβάθμιση της ζωής στις σύγχρονες πόλεις, η φτώχια και η μεγάλη κίνηση πληθυσμών από την Αφρική και την Ασία προς τη Δύση, προκαλούν ανάκαμψη του ρατσισμού σ’ όλη τη γηραιά Ήπειρο.
Στην Ελλάδα βρισκόμαστε ακόμη στα αρχικά κεφάλαια. Η πρώτη σκέψη είναι ότι μας περιμένουν άγριες, σκοτεινές μέρες. Η δεύτερη, όμως, είναι ότι δεν υπάρχει καιρός για χάσιμο, η αρρώστια δεν πρέπει να χρονίσει. Αλλά πώς; Εν απουσία μιας πολιτείας που να νομοθετεί σωστά, να προστατεύει, να περιθάλπει, να διορθώνει, νιώθουμε ορφανοί, αβοήθητοι, ανίκανοι να βγάλουμε άκρη ανάμεσα σε ωραίες ιδέες και ηθικές αξίες και στις πραγματικές καταστάσεις με τις οποίες ερχόμαστε αντιμέτωποι καθημερινά.
Σαν τους ήρωες των Ορφανών, την Έλεν και τον Ντάννυ, που προσπαθούν να φτιάξουν ένα προστατευτικό κουκούλι, ερήμην της βίας που καραδοκεί εκτός των ορίων του σπιτιού τους. Χρησιμοποιούν την έννοια της οικογένειας ως κυματοθραύστη, παρότι έχει αποδειχθεί ήδη ανίκανη να προστατεύσει τα μέλη της. Γιατί η Έλεν και ο μικρότερος αδελφός της, ο Λίαμ, έμειναν ορφανά όταν ήταν παιδιά, έρμαια στην προαίρεση κηδεμόνων και δασκάλων. Ο Λίαμ έχει παρελθόν με την αστυνομία για συμμετοχή σε επεισόδια ξυλοδαρμών. Βάσει της συνήθους ιεραρχίας αξιών, η οικογένεια προέχει της κοινωνίας. Άρα, όταν ο Λίαμ εμφανίζεται στην πορεία γεμάτος αίματα, το βασικό μέλημα είναι να μην εμπλακεί η αστυνομία.
Η αλήθεια αποκαλύπτεται σταδιακά. Στην αρχή, Ο Λίαμ λέει ότι έτρεξε να βοηθήσει έναν τραυματισμένο, σε δεύτερη φάση λέει ότι επρόκειτο για Πακιστανό, σε τρίτη φάση λέει ότι ο λαθρομετανάστης τον προκάλεσε και τότε αυτός του επιτέθηκε, σε μια τέταρτη δικαιολογείται ότι υπήρξε βίαιος, επειδή θέλησε να τιμωρήσει τους νεαρούς που πρόσφατα είχαν επιτεθεί στο γαμπρό του, σε πέμπτη φάση αποκαλύπτεται ότι του επιτέθηκε χωρίς λόγο, επειδή ήταν Άραβας και ήθελε να τον φοβίσει. Κάθε φτιαχτή αποκάλυψη προκαλεί μία νέα σειρά ηθικών διλημμάτων για το ζευγάρι, που καλείται να δικαιολογήσει την παραβατική συμπεριφορά του και την ίδια στιγμή να αποφασίσει ποια κίνηση θα ήταν η πιο σωστή για να μην μπει σε μπελάδες η οικογένεια.
Ο ασθματικός διάλογος των τριών προσώπων αποκαλύπτει μία πραγματικότητα εξαιρετικά σύνθετη κι ευαίσθητη, γιατί εκθέτει το άτομο και την ηθική του σ’ ένα ζήτημα που απαιτεί συνολική και συλλογική αντιμετώπιση. Αλλά όταν όλο το σύστημα ασθενεί (η οικογένεια σε κρίση, η κοινωνία σε κρίση, η πολιτική σε κρίση, η οικονομία σε κρίση), πώς μπορεί να σταθεί αλώβητη η ηθική καθενός μας, χωρίς να τραυματιστεί ανεπανόρθωτα η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας και τις σχέσεις μας με τους άλλους; Στη ρητορική του μέσου όρου, σχετικά με την ευθύνη καθενός ως προς τη γενική συνθήκη, κυκλοφορεί ο εξής παραλογισμός: αυτός που έχει υποστεί βία δε διαφέρει από εκείνον που φοβάται μην την υποστεί, απ’ αυτόν που ασκεί τη βία.
Η παράσταση
Ο σκηνοθέτης και μεταφραστής Κωνσταντίνος Μάρκελλος, έσκυψε με όρεξη στο κείμενο, έσκαψε σε βάθος τις προτάσεις, τι λέξεις ,τις επιθυμίες, τις συμπεριφορές των ηρώων, τα κίνητρά τους για το καλό ή το κακό και μας προσφέρει το «δια ταύτα» της έρευνάς του: Ο συγγραφέας Ντένις Κέλλυ ανοίγει το στόμιο κι ο ασκός του Αιόλου εκτίθεται στα μάτια του κοινού. Μήπως ευθύνεται η προσωπική ενοχή; Μήπως φταίμε όλοι για την κατάσταση στις γειτονιές και, άρα, για την ύπαρξη ανθρώπων σαν τον Λίαμ; Έχουν το δικαίωμα να μιλούν οι μορφωμένοι μικροαστοί, όταν δεν έχουν ζήσει την ορφάνια και τη φτώχεια; Μια ακόμα πιο απλοϊκή ερμηνεία: το τέρας υπάρχει, έτσι κι αλλιώς ,μέσα μας. Είναι όμως έτσι;
Η παράσταση θέτει ερωτήματα, όχι απαντήσεις. Ο θεατής απαντά, ανάλογα της στάσης ζωής του. Εγώ λέγω: «όχι, δεν είναι έτσι. Οι κοινωνικές ρίζες του φασισμού βρίσκονται στην κρίση, στη χειροτέρευση της ζωής των απλών ανθρώπων, όχι αναγκαστικά στη στέρηση και την ορφάνια, σίγουρα στην πολιτική και ιδεολογική φτώχεια της κυρίαρχης άποψης».
«Τα Ορφανά» σ’ αυτή την παράσταση πετυχαίνουν να διεισδύσουν στην καθημερινότητα του καθένα μας, γεννά το πρωταρχικό ερώτημα: τι κάνουμε για να σταματήσουμε την εκκόλαψη του αυγού του φιδιού και, μάλιστα, καθώς η κρίση βαθαίνει; Ορθά δείχνει η σκηνοθεσία ότι η ηθική δεν είναι αφηρημένη αξία, αλλά βαθύτατα πολιτική στάση.
Στη ζωή δε μετράει αν δηλώνουμε προοδευτικοί και intellectual τύποι, όπως ο Ντάννυ, δε μετράει τι λέμε, αλλά τι επιλέγουμε να κάνουμε, όταν οι καταστάσεις πιέζουν να πάρουμε θέση, όπως ακριβώς συμβαίνει στην υπόθεση. Κι εδώ δεν χωρούν υπεκφυγές. Η Έλεν το έθεσε, κατά έναν ειρωνικό τρόπο, σωστά. Είμαστε εμείς κι απέναντί μας αυτοί. Να τους σταματήσουμε!
Οι τρεις ηθοποιοί της παράστασης καταφέρνουν έναν άθλο, να στήσουν μία καθ’ ομοίωσιν πραγματικότητα, με μόνο όπλο τους τον λόγο και τη σωματική τους έκφραση. Η Ελένη Στεργίου είναι μία αποκάλυψη, μία ηθοποιός σπάνιων δυνατοτήτων, έτοιμη ήδη για σπουδαίους ρόλους. Στον κάπως θαμπό ρόλο τού Ντάννυ ο Κωνσταντίνος Μάρκελλος δίνει μία εντελή, απόλυτα πειστική ερμηνεία. Ο Χρήστος Παπαδόπουλος είναι επίσης εξαιρετικός στον ρόλο του Λίαμ, μόνο που, προφανώς, ακολουθώντας σκηνοθετική οδηγία, τον αποδίδει στα όρια του καθυστερημένου ή του ψυχωτικού. Αλλά τα ηθικά διλήμματα ακυρώνονται, όταν ο μοχλός που τα προκαλεί χρήζει ιατρικής παρακολούθησης και φαρμακευτικής αγωγής.
Τα σκηνικά της Αρετής Μουστάκα, η μουσική του Διαμαντή Αδαμαντίδη και οι φωτισμοί του Τάσου Παλαιορούτα συμβάλλουν στην επιβλητική ατμόσφαιρα μιας φορτισμένης κάμαρης από ποίκιλα συναισθήματα.
Επίλογος
Το βάθος του κοινωνικού προβληματισμού και το εύρος των συνδηλώσεων που γεννούν στον θεατή τα «Ορφανά», επιτρέπουν – σ’ αυτό το αριστουργηματικό δραματικό κείμενο του Ντένις Κέλι – να παραμένει, σχεδόν 15 χρόνια μετά την συγγραφή του, τραγικά επίκαιρο. Με φόντο τις δυσλειτουργικές ενδοοικογενειακές σχέσεις, το έργο κρύβει στον πυρήνα του έναν πολυδιάστατο κριτικό στοχασμό απέναντι στις έννοιες “ασφάλεια”, “προστασία”, “συνείδηση”, “αποδοχή του διαφορετικού”, “τοξικοί οικογενειακοί δεσμοί” και “κοινωνική ευθύνη”, ενώ αποδεικνύεται διαχρονικό έδαφος γόνιμου επαναπροσδιορισμού της Βίας ως έννοιας κι ως φαινομένου, ασκώντας δριμεία και εύστοχη κοινωνική κριτική, ειδικότερα απέναντι σε εγκλήματα ρατσιστικού μίσους.
Το πολυδιάστατο δραματουργικό πλέγμα των «Ορφανών» μοιάζει να στήνει έναν αμείλικτο καθρέφτη απέναντι στο πρόσωπο της κοινωνίας και να της θέτει δύσκολα ερωτήματα: «Εσύ, μέχρι πού θα έφτανες για να προστατεύσεις την οικογένειά σου;»
Συντελεστές
Μετάφραση-Σκηνοθεσία: Κωνσταντίνος Μάρκελλος
Σκηνικά- Κοστούμια: Αρετή Μουστάκα
Σχεδιασμός Φωτισμών: Τάσος Παλαιορούτας
Μουσική- Sound Design: Διαμαντής Αδαμαντίδης (InnerD)
Βοηθός Σκηνοθέτη: IlyaAlgaer
Φωτογραφίες: Στέφανος Σάμιος, Στράτος Ρότσκος
Trailer: Πέτρος Μακρής
Graphic Design: Χάρη Καρακουλίδου
Παίζουν οι ηθοποιοί: Ελένη Στεργίου, Χρήστος Παπαδόπουλος, Κωνσταντίνος Μάρκελλος
ΠΑΥΛΟΣ ΛΕΜΟΝΤΖΗΣ
