Στη σημερινή δεύτερη ημέρα του άτυπου Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στη Λευκωσία, οι ηγέτες της ΕΕ θα καθίσουν στο ίδιο τραπέζι με εκπροσώπους χωρών της Μέσης Ανατολής και του Κόλπου. Χθες, πρώτη ημέρα των εργασιών στην Αγία Νάπα επιβεβαιώθηκε ότι η ευρωπαϊκή ατζέντα έχει μετακινηθεί οριστικά προς την ασφάλεια, την άμυνα και τη διαχείριση κρίσεων. Οι εξελίξεις στην Ουκρανία, η αστάθεια στη Μέση Ανατολή και τα περιστατικά που αγγίζουν την ίδια την Κύπρο έχουν μετατρέψει τη συζήτηση σε ζήτημα άμεσης προτεραιότητας.
Η Κυπριακή Προεδρία επέλεξε συνειδητά να φέρει αυτά τα θέματα στο προσκήνιο από την πρώτη κιόλας ημέρα, επιχειρώντας να συνδέσει τη γεωγραφική θέση της χώρας με τον ρόλο της ΕΕ στην περιοχή. Το αν θα μετατραπεί αυτή η προσπάθεια σε ουσιαστικό αποτέλεσμα θα φανεί σήμερα, όταν η συζήτηση θα επεκταθεί πέρα από τα όρια της Ένωσης.
Άμυνα χωρίς αυταπάτες
Το χθεσινοβραδινό δείπνο εργασίας των ηγετών στη μαρίνα Αγίας Νάπας κινήθηκε γύρω από έναν βασικό άξονα. Πώς η Ευρωπαϊκή Ένωση περνά από τις γενικές διακηρύξεις στην πρακτική διαχείριση κρίσεων. Το άρθρο 42.7 της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που προβλέπει την υποχρέωση αμοιβαίας συνδρομής μεταξύ των κρατών μελών σε περίπτωση επίθεσης, υπήρξε το κεντρικό θέμα συζήτησης.
Η κυπριακή προεδρία της ΕΕ, θέτει ένα ερώτημα που μέχρι πρόσφατα απέφευγαν αρκετές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Τι ακριβώς σημαίνει στην πράξη αυτή η ρήτρα; Ποιος αποφασίζει, ποιος ενεργοποιεί μηχανισμούς και ποια μέσα διαθέτει η ΕΕ όταν ένα κράτος μέλος δεχθεί απειλή; Οι συζητήσεις κατέδειξαν ότι, παρά την πρόοδο των τελευταίων ετών, η ΕΕ εξακολουθεί να στερείται ενός πλήρους επιχειρησιακού πλαισίου.
Η συζήτηση για τα θέματα κοινής άμυνας και ασφάλειας δεν έγινε σε θεωρητικό επίπεδο και άνευ αντικειμένου. Το πρόσφατο περιστατικό με μη επανδρωμένο αεροσκάφος που χτύπησε στην περιοχή των βρετανικών βάσεων στην Κύπρο έφερε με ωμό τρόπο την πραγματικότητα στο τραπέζι των ηγετών της Ευρώπης. Οι κρίσεις στην περιοχή δεν μένουν πλέον στα σύνορα τρίτων χωρών, αλλά αφορούν ευρωπαϊκό έδαφος και δημιουργούν την ανάγκη για άμεσες αντιδράσεις.
Ο Κύπριος Πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης έθεσε το ζήτημα με σαφήνεια, υποστηρίζοντας πως η ΕΕ πρέπει να αποκτήσει συγκεκριμένα εργαλεία αντίδρασης και όχι να περιορίζεται σε πολιτικές δηλώσεις. Η αναφορά του δεν ήταν τυχαία, καθώς η Κύπρος, ως κράτος μέλος σε μια από τις πιο ασταθείς περιοχές, πιέζει για ουσιαστική θωράκιση της ευρωπαϊκής ασφάλειας.
Στρατηγική αυτονομία με περιεχόμενο
Η έννοια της στρατηγικής αυτονομίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης επανήλθε στο τραπέζι με πιο συγκεκριμένο περιεχόμενο, αφού για χρόνια αποτελούσε περισσότερο πολιτική φιλοδοξία παρά πρακτικό σχέδιο. Οι εξελίξεις των τελευταίων ετών ιδιαιτέρως με την ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και τις απειλές κατά άλλων χωρών μελών της ΕΕ την έχουν μετατρέψει σε πραγματική ανάγκη.
Οι 26 ηγέτες (απουσίαζε ο απερχόμενος πρωθυπουργός της Ουγγαρίας Βίκτορ Όρμπαν) συζήτησαν τη δυνατότητα της Ένωσης να δρα αυτόνομα όταν το απαιτούν οι συνθήκες. Η συζήτηση δεν στρέφεται εναντίον του ΝΑΤΟ, αλλά αντίθετα, αφορά τη συμπληρωματικότητα στις δράσεις της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας. Η ΕΕ καλείται να λάβει μέτρα ώστε να μπορεί να κινηθεί γρήγορα σε περιπτώσεις όπου οι εξελίξεις είναι άμεσες και η γραφειοκρατία δεν δικαιολογεί καθυστερήσεις.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η προσπάθεια ενίσχυσης της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας, η καλύτερη διασύνδεση των στρατιωτικών δυνατοτήτων των κρατών μελών και η δημιουργία κοινών μηχανισμών αντίδρασης. Η Ελλάδα και η Κύπρος, επιδιώκουν να ενταχθούν σε αυτή τη συζήτηση με ενεργό ρόλο, έχοντας αναπτύξει την μεταξύ τους συνεργασία αλλά και τις εγχώριες δυνατότητες στον τομέα της αμυντικής βιομηχανίας.
Η Κύπρος κατέθεσε συγκεκριμένες προτάσεις για τη δημιουργία ευρωπαϊκών υποδομών επιτήρησης στην Ανατολική Μεσόγειο, οι οποίες θα μπορούν να χρησιμοποιηθούν τόσο για την αποτροπή απειλών όσο και για την προστασία των ενεργειακών οδών. Η ασφάλεια των υποθαλάσσιων καλωδίων και των ενεργειακών υποδομών αναδείχθηκε σε ζήτημα υψίστης σημασίας, με τους 27 να αναγνωρίζουν ότι οποιαδήποτε δολιοφθορά σε αυτά τα δίκτυα θα αποτελούσε πλήγμα για ολόκληρη την Ευρώπη.
Στο πλαίσιο αυτό, συζητήθηκε η ενίσχυση της μόνιμης διαρθρωμένης συνεργασίας στην άμυνα με την Κύπρο να διεκδικεί πρωταγωνιστικό ρόλο στα προγράμματα που αφορούν τη ναυτική ασφάλεια. Η Κυπριακή Αστυνομία και οι λιμενικές αρχές αναμένεται να λάβουν επιπλέον κονδύλια και εξοπλισμό για τη φύλαξη των θαλάσσιων συνόρων, ενώ υπήρξε συμφωνία για τη διεξαγωγή περισσότερων κοινών στρατιωτικών ασκήσεων στην περιοχή με τη συμμετοχή πολλών κρατών μελών.
Πρωταγωνιστικός ρόλος Γαλλίας
Η επίσκεψη του Γάλλου Προέδρου Εμανουέλ Μακρόν στη Λευκωσία (η πρώτη επίσημη επίσκεψη Γάλλου Προέδρου) αποτέλεσε ένα από τα κεντρικά γεγονότα της πρώτης ημέρας του άτυπου Ευρωπαϊκού Συμβουλίου. Στον τομέα της άμυνας, οι δύο πλευρές προχώρησαν σε κοινή άσκηση της Εθνικής Φρουράς με γαλλικές δυνάμεις δύο ημέρες νωρίτερα και συμφώνησαν για την υπογραφή Συμφωνίας για το Καθεστώς των Δυνάμεων (SOFA) τον Ιούνιο 2026, που θα διευκολύνει την παρουσία γαλλικών στρατιωτικών μονάδων για ανθρωπιστικές επιχειρήσεις στην περιοχή. Η Γαλλία παρείχε ήδη πρακτική στήριξη στην Κύπρο μετά το περιστατικό με το drone στις βρετανικές βάσεις, στέλνοντας πλοίο με συστήματα anti-drone. Στην ενέργεια, η συνεργασία περιλαμβάνει την αξιοποίηση του κυπριακού φυσικού αερίου, με την πρώτη εξαγωγή προς την Ευρώπη μέσω Αιγύπτου σε συνεργασία με την γαλλική εταιρεία Total. Η Γαλλία συμμετέχει ενεργά στο Eastern Mediterranean Gas Forum και στο έργο Great Sea Interconnector (GSI), ενισχύοντας την ενεργειακή ασφάλεια της ΕΕ. Ο Ε. Μακρόν δήλωσε ότι «βρισκόμαστε στο υψηλότερο επίπεδο της μεταξύ μας συνεργασίας» και ότι «μια επίθεση στην Κύπρο είναι επίθεση στην Ευρώπη». Ο Νίκος Χριστοδουλίδης χαρακτήρισε την επίσκεψη «ιστορική» και ευχαρίστησε τη Γαλλία για την υποστήριξή της στο Κυπριακό, σημειώνοντας ότι είναι το μόνο μόνιμο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ στην ΕΕ. Η επίσκεψη Μακρόν (προηγήθηκε λίγες ώρες του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου) στέλνει σαφές μήνυμα ότι η Κύπρος λειτουργεί ως πύλη της Ευρώπης προς την Ανατολική Μεσόγειο, με τη Γαλλία να ενισχύει την περιφερειακή της παρουσία μέσω άμυνας, ενέργειας και λιμανιών.
Ζελένσκι με ισορροπίες
Η παρουσία του Βολοντίμιρ Ζελένσκι στη σύνοδο της Κύπρου ήταν ίσως η πιο φορτισμένη στιγμή της πρώτης ημέρας. Ο Ουκρανός Πρόεδρος έφτασε στο νησί κάτω από δρακόντεια μέτρα ασφαλείας και η ομιλία του προς τους Ευρωπαίους ηγέτες ήταν μια έκκληση για συνεχή και αδιάλειπτη στρατιωτική βοήθεια. Ο Ζελένσκι ευχαρίστησε την Κύπρο για τη στάση της και για την εφαρμογή όλων των κυρώσεων κατά της Ρωσίας, παρά το κόστος που αυτό είχε για την κυπριακή οικονομία σε συγκεκριμένους τομείς. Η Κύπρος έχει αποδείξει ότι ανήκει στη σωστή πλευρά της ιστορίας, στηρίζοντας το Κίεβο απέναντι στη ρωσική εισβολή και αφήνοντας πίσω της παλαιότερες εξαρτήσεις που συχνά προκαλούσαν ερωτηματικά στους εταίρους μας στις Βρυξέλλες.
Ωστόσο, δεν πέρασε απαρατήρητο το γεγονός ότι ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι απέφυγε επιμελώς να τοποθετηθεί για το Κυπριακό ή να κάνει οποιονδήποτε παραλληλισμό ανάμεσα στην κατοχή ουκρανικών εδαφών και την τουρκική κατοχή στην Κύπρο. Αυτή η σιωπή, αν και για πολλούς στην Αθήνα και τη Λευκωσία μπορεί να φαίνεται περίεργη και άδικη, έχει μια βαθιά ρεαλιστική εξήγηση που συνδέεται με την επιβίωση της Ουκρανίας. Το Κίεβο βρίσκεται σε μια κατάσταση απόλυτης ανάγκης και η Τουρκία παίζει έναν ρόλο που η Ουκρανία δεν μπορεί να αγνοήσει. Η Άγκυρα ελέγχει τα Δαρδανέλια, διαμεσολαβεί για τη συμφωνία των σιτηρών και προμηθεύει την Ουκρανία με κρίσιμο αμυντικό υλικό, μεσολαβώντας παράλληλα στην ανταλλαγή αιχμαλώτων. Ο Ζελένσκι δεν έχει την πολυτέλεια να ανοίξει ένα διπλωματικό μέτωπο με τον Ερντογάν τη στιγμή που η χώρα του δέχεται καθημερινά επιθέσεις. Η κυπριακή κυβέρνηση δείχνει να κατανοεί αυτή τη δύσκολη θέση, αναγνωρίζοντας, όπως έλεγε κυβερνητική πηγή στη Λευκωσία, ότι ο κοινός αγώνας για την επικράτηση του διεθνούς δικαίου στην Ουκρανία είναι ο ίδιος αγώνας που τελικά θα δικαιώσει και την Κύπρο, ακόμα και αν οι συσχετισμοί της στιγμής επιβάλλουν τέτοιου είδους λεπτές ισορροπίες.
Η στάση αυτή, αν και κατανοητή από γεωπολιτική άποψη, αναδεικνύει τα όρια της ευρωπαϊκής συνοχής όταν εμπλέκονται τρίτες χώρες με καθοριστικό ρόλο.
Το μεταναστευτικό ξανά στο τραπέζι
Στο περιθώριο των εργασιών πραγματοποιήθηκε τετραμερής συνάντηση για το μεταναστευτικό με τη συμμετοχή Κύπρου, Ελλάδας, Ιταλίας και Μάλτας. Οι τέσσερις χώρες, που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή των μεταναστευτικών ροών, επιχείρησαν να διαμορφώσουν κοινή γραμμή ενόψει των ευρύτερων ευρωπαϊκών συζητήσεων.
Το βασικό μήνυμα που προέκυψε είναι ότι η ευθύνη δεν μπορεί να βαραίνει δυσανάλογα τα κράτη πρώτης γραμμής. Η ανάγκη για αποτελεσματικές επιστροφές, καλύτερη φύλαξη των εξωτερικών συνόρων και πιο ουσιαστική ευρωπαϊκή αλληλεγγύη παραμένει στο επίκεντρο.
Για την Κύπρο, το μεταναστευτικό έχει μετατραπεί σε ζήτημα εσωτερικής πίεσης, καθώς οι αφίξεις, οι δομές φιλοξενίας και η διαχείριση των αιτήσεων ασύλου αποτελούν καθημερινή πρόκληση. Η Λευκωσία επιχειρεί να συνδέσει το θέμα με την ευρύτερη ευρωπαϊκή πολιτική, επιδιώκοντας λύσεις που να μην περιορίζονται σε εθνικό επίπεδο.
Οι τέσσερις χώρες συζήτησαν τρία πρακτικά σημεία. Πρώτο, κοινές επιχειρήσεις επιτήρησης μεταξύ Κύπρου και Ιταλίας στην ανατολική Μεσόγειο, με ανταλλαγή δεδομένων σε πραγματικό χρόνο. Δεύτερο, δημιουργία «κόμβων επιστροφής» σε τρίτες χώρες, με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και σαφείς εγγυήσεις και τρίτο, επιτάχυνση των διαδικασιών ασύλου στα σημεία πρώτης υποδοχής, με στόχο απόφαση σε λιγότερο από τρεις μήνες για προφανείς περιπτώσεις.
Η συζήτηση συνδέθηκε με την ευρύτερη στρατηγική εσωτερικής ασφάλειας ProtectEU. Η Προεδρία δίνει βάρος στην καταπολέμηση του οργανωμένου και διασυνοριακού εγκλήματος, της τρομοκρατίας και του βίαιου εξτρεμισμού, συμπεριλαμβανομένων των προκλήσεων στον ψηφιακό χώρο. Για τις χώρες πρώτης γραμμής, αυτό σημαίνει περισσότερους ευρωπαίους συνοριοφύλακες, κοινές ομάδες έρευνας για διακινητές και αναβάθμιση των συστημάτων επιτήρησης λιμένων.
Η γεωπολιτική διάσταση της Κύπρου
Η πρώτη ημέρα του άτυπου Συμβουλίου ανέδειξε και έναν ακόμη παράγοντα. Τον ρόλο της Κύπρου ως σημείου σύνδεσης της ΕΕ με την Ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή.
Η επιλογή της Αγίας Νάπας για τις εργασίες της πρώτης ημέρας είχε και συμβολική διάσταση. Η Κύπρος επιδιώκει να παρουσιάσει τον εαυτό της όχι μόνο ως κράτος μέλος που αντιμετωπίζει προκλήσεις, αλλά και ως γέφυρα επικοινωνίας με την περιοχή.
Αυτός ο ρόλος θα δοκιμαστεί σήμερα στη Λευκωσία, όπου οι Ευρωπαίοι ηγέτες θα συναντηθούν με εκπροσώπους χωρών της Μέσης Ανατολής και του Κόλπου. Στην ατζέντα βρίσκονται η ασφάλεια, η ενέργεια, οι επενδύσεις και το μεταναστευτικό.
Η δεύτερη ημέρα και τα ανοικτά μέτωπα
Σήμερα στη Λευκωσία η ατζέντα ανοίγει. Η κυπριακή Προεδρία εργάζεται συστηματικά για ενίσχυση των σχέσεων της ΕΕ με τη Μέση Ανατολή, και αυτό αποτυπώνεται στις προσκλήσεις. Τον Ιανουάριο, η Λευκωσία φιλοξένησε χωριστές συναντήσεις με τον Ισραηλινό Πρόεδρο Ισαάκ Χέρτσογκ και τον υπουργό Εξωτερικών των ΗΑΕ Αμπντάλα μπιν Ζαγέντ για την περιφερειακή ασφάλεια. Οι ανακοινώσεις έκαναν λόγο για τον σταθεροποιητικό ρόλο της Κύπρου ως γέφυρας μεταξύ της περιοχής της Νοτιοανατολικής Μεσογείου και της ΕΕ. Στην τελετή έναρξης της Κυπριακής Προεδρίας είχε προσκληθεί και ο Λιβανέζος Πρόεδρος Τζόζεφ Αούν, υπογραμμίζοντας τη φιλοδοξία της Λευκωσίας να λειτουργήσει ως δίαυλος.
Σήμερα αναμένονται στην Λευκωσία εκπρόσωποι από Ιορδανία, Αίγυπτο, ΗΑΕ και Σαουδική Αραβία, μαζί με τον ειδικό απεσταλμένο του ΟΗΕ για τη Συρία. Τα θέματα είναι συγκεκριμένα και αφορούν στη συνέχιση του θαλάσσιου ανθρωπιστικού διαδρόμου προς τη Γάζα που η Κύπρος εγκαινίασε το 2024, στον συντονισμό για εκκενώσεις πολιτών σε περίπτωση κλιμάκωσης στον Λίβανο, και στην ενεργειακή συνεργασία για ηλεκτρικές διασυνδέσεις και φυσικό αέριο.
Η κυπριακή Προεδρία θέλει να προωθήσει ειδικά τις σχέσεις με τη Νότια Γειτονία και τον Κόλπο, παράλληλα με τη στήριξη στην Ουκρανία. Δεν πρόκειται για αντιπαραβολή προτεραιοτήτων, αλλά για αναγνώριση ότι η ασφάλεια της Ευρώπης περνά πλέον από δύο θάλασσες, την Μαύρη Θάλασσα και την Ανατολική Μεσόγειο.
Πέρα από τα γεωπολιτικά ζητήματα, η σύνοδος έχει και μια πιο τεχνική αλλά εξίσου κρίσιμη διάσταση Είναι η συζήτηση για το νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ο Προϋπολογισμός της ΕΕ). Οι 27 καλούνται να αποφασίσουν πώς θα χρηματοδοτήσουν τις προτεραιότητές τους σε μια περίοδο όπου οι ανάγκες αυξάνονται και οι πόροι πιέζονται.
Η άμυνα, η ασφάλεια, η ενεργειακή μετάβαση, η τεχνολογική αυτονομία και η στήριξη της Ουκρανίας απαιτούν σημαντικούς πόρους και η συζήτηση δεν είναι εύκολη, καθώς τα κράτη μέλη έχουν διαφορετικές προτεραιότητες και διαφορετικές δημοσιονομικές δυνατότητες.
Η Κύπρος, ως προεδρεύουσα χώρα, επιδιώκει να διαμορφώσει συνθήκες συναίνεσης και η επιτυχία της δεν θα κριθεί μόνο από τις χθεσινές συζητήσεις, αλλά και από το πώς θα εξελιχθεί η σημερινή δεύτερη ημέρα.
Στις σημερινές επαφές θα λάβει μέρος και η Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου Ρομπέρτα Μέτσολα.
Η πρώτη μέρα στην Αγία Νάπα έδειξε τη κατεύθυνση για περισσότερη επιχειρησιακή ετοιμότητα και λιγότερες διακηρύξεις και η σημερινή δεύτερη μέρα στη Λευκωσία θα δοκιμάσει να διαπιστώσει αν αυτή η κατεύθυνση μπορεί να γίνει πολιτική με περιφερειακούς εταίρους και πως θα κατανεμηθούν οι οικονομικοί πόροι.
