Η επιλογή επαγγέλματος αποτελεί ένα ζήτημα που απασχολεί τα παιδιά, από πολύ μικρή ηλικία, και γίνεται συχνά θέμα συζήτησης στο οικογενειακό, σχολικό και φιλικό πλαίσιο. Αν και δεν καθορίζει τη συνολική ποιότητα ζωής των ατόμων, η επιλογή επαγγέλματος διαμορφώνει σε μεγάλο βαθμό την κοινωνική, οικονομική και συναισθηματική ευημερία τους. Στην πραγματικότητα, η επιλογή επαγγέλματος επηρεάζεται από πολλαπλούς και αλληλοσυσχετιζόμενους παράγοντες και δεν αποτελεί μια μεμονωμένη και αυθόρμητη απόφαση.
Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν την επιλογή του επαγγέλματος;
Τα προσωπικά ενδιαφέροντα, τα ταλέντα, οι ικανότητες και φυσικά η αίσθηση αυτοαποτελεσματικότητας των μαθητών αποτελούν σημαντικούς οδηγούς για την επιλογή επαγγέλματος. Το ενδιαφέρον στο επάγγελμα που επιλέγεται θα πρέπει να συνιστά κεντρικό παράγοντα που καθοδηγεί την επιλογή, καθώς σχετίζεται σημαντικά με τη μελλοντική επαγγελματική ικανοποίηση των νέων. Η έρευνα αναφορικά με την επίδραση του φύλου κατά τη διαδικασία επαγγελματικού προσανατολισμού καταδεικνύει τις διαφοροποιήσεις που συνεχίζουν να υφίστανται αλλά και τις διαιρέσεις σε “ανδρικά” και “γυναικεία” επαγγέλματα. Ωστόσο, γίνεται σαφές πως τα επαγγελματικά στερεότυπα τείνουν να αμβλύνονται, σταδιακά. Για παράδειγμα, όλο και περισσότερες γυναίκες τείνουν να επιλέγουν επαγγέλματα τα οποία προηγουμένως επέλεγαν κατά βάση άνδρες.
Οι κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες της εποχής παίζουν ίσως έναν από τους βασικότερους ρόλους στη διαμόρφωση της απόφασης αυτής. Η ανάγκη και η ζήτηση για συγκεκριμένα επαγγέλματα, οι ρόλοι που προσδίδουν κύρος, οι προοπτικές μονιμότητας, οι οικονομικές απολαβές και άλλου είδους προνόμια που ισχύουν την περίοδο που γίνεται η επιλογή καθορίζουν σημαντικά τις τάσεις των μαθητών. Επιπλέον, το εθνικό υπόβαθρο αλλά και η κουλτούρα ακόμη και μιας τοπικής κοινωνίας μπορούν να παίξουν καθοριστικό ρόλο στην επιλογή αυτή. Για παράδειγμα, κάτοικοι σε νησιά είναι πολύ πιο πιθανό να επιλέξουν την ενασχόληση με ένα επάγγελμα στον τουριστικό τομέα.
Το οικογενειακό περιβάλλον και φυσικά οι γονείς μπορούν να διαμορφώσουν και να μεταβάλλουν τις εργασιακές επιλογές. Πολλαπλές μελέτες επιβεβαιώνουν ότι το ακαδημαϊκό επίπεδο των γονέων, το δικό τους επάγγελμα και οι απολαβές σχηματίζουν τις αποφάσεις των παιδιών. Καθώς οι γονείς αποτελούν τους πρώτους “δασκάλους” και μέντορες των παιδιών, είναι πιθανό, επίσης, οι προσδοκίες, οι αξίες και οι προτεραιότητες στη ζωή να διαμορφώσουν το επαγγελματικό μονοπάτι των παιδιών τους. Επιπλέον, η κοινωνικοοικονομική κατάσταση της οικογένειας καθοδηγεί σημαντικά τις επιλογές των παιδιών ως προς την εργασία και τις σπουδές. Ακόμη και οι επιλογές των φίλων και των συνομηλίκων μπορούν να αποτελέσουν καθοριστικό παράγοντα στα πλάνα καριέρας. Έχει αποδειχθεί ερευνητικά πως η επιλογή επαγγέλματος μπορεί ακόμα να γίνει μεταξύ φίλων εσκεμμένα, καθώς η εργασία ή οι σπουδές με οικεία πρόσωπα προσφέρει μια αίσθηση ασφάλειας για τους νέους. Επιπλέον, το σχολείο και οι δάσκαλοι ή οι καθηγητές μπορούν να λειτουργήσουν ως πρότυπα, εμπνέοντας και καλλιεργώντας το ενδιαφέρον των νέων προς συγκεκριμένες επαγγελματικές κατευθύνσεις αλλά και εκπαιδεύοντας και ενημερώνοντάς τους για τα διάφορα επαγγέλματα.
Τέλος, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και επικοινωνίας μπορούν να παίξουν καίριο ρόλο στον επαγγελματικό προσανατολισμό. Προβάλλοντας παγκόσμια σημαντικά ζητήματα, όπως η προστασία του περιβάλλοντος, εστιάζοντας στις τάσεις και στη μόδα της εποχής αλλά και ωραιοποιώντας ή υπερπροβάλλοντας συγκεκριμένα επαγγέλματα κατέχουν σημαντική δύναμη ως προς την επιλογή επαγγέλματος.
Αναποφασιστικότητα και δυσκολία στην επιλογή
Οι περισσότεροι μαθητές ολοκληρώνουν τη σχολική τους εκπαίδευση έχοντας ήδη περιορίσει τις επαγγελματικές τους επιλογές σε συγκεκριμένα επαγγέλματα που κινούν τη προσοχή και το ενδιαφέρον τους, χωρίς όμως να έχουν διαμορφώσει μια ξεκάθαρη εικόνα για την πορεία που πρόκειται να ακολουθήσουν. Αδιαμφισβήτητα, πρόκειται για μια απαιτητική επιλογή, ωστόσο, μια μικρή μερίδα των νέων δυσκολεύεται ιδιαίτερα στην λήψη απόφασης για μια συγκεκριμένη επαγγελματική πορεία. Διαφορετικοί και πολλαπλοί λόγοι μπορεί να συμβάλλουν στην αναποφασιστικότητα αυτή. Κάποιοι από τους εξωτερικούς παράγοντες μπορεί να είναι η έλλειψη ενημέρωσης για τις υπάρχουσες επιλογές, αλλά και οι ασυνεπείς πληροφορίες σχετικά με αυτές.
Λόγοι που έχουν να κάνουν με το ίδιο το άτομο μπορεί είναι:
- η χαμηλή εργασιακή αυτοαποτελεσματικότητα, η οποία σχετίζεται με την αντίληψη ότι το άτομο δε θα τα καταφέρει σε μια εργασία ή με την αντίληψη ότι δε θα μπορέσει να επιλέξει επιτυχώς μια καριέρα.
- η χαμηλή συναισθηματική νοημοσύνη, η οποία σχετίζεται με την κακή διαχείριση των συναισθημάτων, αυξάνοντας το αρνητικό συναίσθημα και τον προβλεπόμενο φόβο, γεγονός που οδηγεί σε αποφυγή ανάληψης ρίσκων, όπως είναι μια επαγγελματική επιλογή.
- ο φόβος αποτυχίας, ο οποίος μπορεί να ερμηνευθεί ως φόβος να αισθανθεί το άτομο ντροπή, να μειωθεί η αυτοπεποίθησή του, να χάσει το ενδιαφέρον των άλλων, να απογοητεύσει τους άλλους και φόβος για το αβέβαιο μέλλον και
- ο φόβος δέσμευσης, ο οποίος αναφέρεται στην αντίληψη ότι η λήψη απόφασης μπορεί να ακολουθείται από αρνητικές επιπτώσεις.
Ο Hanks (2018) διαχώρισε τις περιπτώσεις ανθρώπων που επηρεάζονται από τους παραπάνω παράγοντες και πρότεινε εξατομικευμένες κατευθύνσεις στην προσέγγιση των περιπτώσεων αυτών:
Διαδικασία Λήψης Αποφάσεων (5 βήματα)
Η επιλογή επαγγέλματος αποτελεί μια διαδικασία κατά την οποία οι νέοι ορίζουν με τι θα ήθελαν να ασχοληθούν, αλλά και ανακαλύπτουν και διερευνούν διάφορες επαγγελματικές επιλογές. Το Πανεπιστήμιο του Yale προσεγγίζει αυτήν τη διαδικασία λήψης απόφασης μέσα από 5 βήματα, καταδεικνύοντας μια αποδοτική και δομημένη μέθοδο που οι νέοι μπορούν να ακολουθήσουν:
- Αυτοαξιολόγηση: Διερευνώντας τις ικανότητες, τα ενδιαφέροντα, τις αξίες και την προσωπικότητά μας μπορούμε να εντοπίσουμε τα δυνατά μας σημεία, τις κλίσεις μας καθώς και τις προσδοκίες μας από το επάγγελμα που θα επιλέξουμε. Η ανακάλυψη στοιχείων του εαυτού μας αποτελεί μια σημαντική βάση και μπορεί να μας καθοδηγήσει στη διαδικασία επιλογής.
- Εντοπισμός και έρευνα των επιλογών: Η αγορά εργασίας συνεχώς εξελίσσεται και υπάρχει μια πληθώρα διαθέσιμων επαγγελμάτων. Αναζητώντας όλες τις προσφερόμενες επιλογές αλλά και ερευνώντας ενδελεχώς σχετικά με αυτές μπορούμε να διαμορφώσουμε μια πιο ξεκάθαρη και ολοκληρωμένη εικόνα για τις επιλογές μας.
- Αξιολόγηση και προτεραιοποίηση: Διερευνούμε τα θετικά και αρνητικά της κάθε επιλογής, αξιολογούμε τις ικανότητες, τη γνώση και τις εμπειρίες που θα πρέπει να αποκτήσουμε σε κάθε επιλογή, οραματιζόμαστε τη μελλοντική μας πορεία στο κάθε επάγγελμα.
- Ενεργοποίηση και δοκιμή των επιλογών: Στον βαθμό που μπορούμε, δοκιμάζουμε τις επιλογές που έχουμε. Η εργασία μερικής απασχόλησης, ο εθελοντισμός, ή ακόμα και η επικοινωνία με κάποιον εργαζόμενο μπορούν να μας δώσουν μια πιο αναλυτική και πρακτική εικόνα για τις απαιτήσεις του κάθε επαγγέλματος.
- Στοχασμός και επαναξιολόγηση: Κατά τη διάρκεια αλλά και έπειτα από κάθε εμπειρία, παίρνουμε τον χρόνο να σκεφτούμε τι μας δίδαξε, εάν η επιλογή αυτή θα μας ικανοποιούσε, και εάν μπορούμε λόγω συνθηκών να την ακολουθήσουμε.
Τέλος, είναι σημαντικό να θυμόμαστε πως ενώ η επιλογή του πεδίου εργασιακής απασχόλησης αποτελεί μια δύσκολη απόφαση στην αρχή της ενήλικης ζωής, δεν συνιστά μια τελεσίδικη κατάσταση. Η μετακίνηση σε κάποιο καθ’ όλα διαφορετικό ή παρεμφερές εργασιακό πεδίο είναι εφικτή και είναι σημαντικό να αντιμετωπίζεται ως τέτοια τόσο από τον ίδιο τον νέο όσο και από το κοινωνικό του πλαίσιο. Η καταστάλαξη σε μια επαγγελματική επιλογή είναι αποτέλεσμα τόσο προσωπικών επιλογών όσο και εξωτερικών παραγόντων που το άτομο πιθανώς δε μπορεί να ελέγξει, γεγονός που κάνει τον επαγγελματικό προσανατολισμό να διαμορφώνεται και να μεταβάλλεται δια βίου.
Το παρόν άρθρο δεν αποτελεί και δεν υποκαθιστά ιατρική συμβουλή, διάγνωση ή θεραπεία. Οι πληροφορίες παρέχονται υπεύθυνα από αξιόπιστες πηγές για ενημερωτικούς σκοπούς.
Γράφει η: Χρύσα Γρηγοροπούλου, Ψυχολόγος, MSc Health Psychology
Ευχαριστούμε για τη συνεργασία το WellnessLab
