Το αεροπλάνο προσγειώνεται στην Τζέντα μέσα στην αποπνικτική ζέστη του σαουδαραβικού καλοκαιριού. Δεν υπάρχουν τηλεοπτικές κάμερες, ούτε δηλώσεις, ούτε επίσημες τελετές.
Για τον περισσότερο κόσμο πρόκειται για ακόμη μία διπλωματική αποστολή της Ουάσιγκτον στη Μέση Ανατολή.
Στην πραγματικότητα, οι δύο άνθρωποι που κατεβαίνουν τη σκάλα του αεροσκάφους κουβαλούν στις βαλίτσες τους κάτι πολύ μεγαλύτερο από έναν φάκελο διαπραγματεύσεων.
Κουβαλούν την προσπάθεια να σώσουν το δολάριο.
Ο νεοδιορισμένος υπουργός Οικονομικών των Ηνωμένων Πολιτειών, Γουίλιαμ Σάιμον, και ο αναπληρωτής του, Τζέρι Πάρσκι, έχουν λάβει μία από τις πιο ευαίσθητες αποστολές του Ψυχρού Πολέμου. Αν αποτύχουν, η οικονομική ισχύς των Ηνωμένων Πολιτειών κινδυνεύει να κλονιστεί. Αν πετύχουν, θα αλλάξουν την παγκόσμια οικονομία για δεκαετίες.
Το πετροδολάριο μόλις γεννιέται.
Η στιγμή που το δολάριο χάνει το στήριγμά του
Για να καταλάβει κανείς γιατί οι Ηνωμένες Πολιτείες έφτασαν μέχρι την Τζέντα, πρέπει να επιστρέψει λίγα χρόνια πίσω.
Το 1971 ο πρόεδρος Ρίτσαρντ Νίξον προχωρά σε μια ιστορική απόφαση. Καταργεί τη δυνατότητα μετατροπής του δολαρίου σε χρυσό, βάζοντας ουσιαστικά τέλος στο σύστημα του Μπρέτον Γουντς που είχε οικοδομηθεί μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Μέχρι τότε, το δολάριο ήταν το παγκόσμιο αποθεματικό νόμισμα επειδή μπορούσε να ανταλλαγεί με χρυσό. Από τη στιγμή που αυτή η εγγύηση εξαφανίζεται, ολόκληρο το οικοδόμημα αρχίζει να τρίζει.
Την ίδια περίοδο, οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιμετωπίζουν υψηλό πληθωρισμό, αυξανόμενα δημοσιονομικά ελλείμματα και τις συνέπειες του πολέμου στο Βιετνάμ.
Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, έρχεται το πετρελαϊκό εμπάργκο του 1973.
Οι αραβικές πετρελαιοπαραγωγές χώρες περιορίζουν τις εξαγωγές τους προς τη Δύση, οι τιμές του πετρελαίου εκτινάσσονται και η παγκόσμια οικονομία εισέρχεται σε μία από τις μεγαλύτερες ενεργειακές κρίσεις της ιστορίας.
Στην Ουάσιγκτον καταλαβαίνουν ότι χρειάζονται επειγόντως έναν νέο λόγο για τον οποίο όλος ο κόσμος θα συνεχίσει να ζητά δολάρια.
Η μεγάλη διαπραγμάτευση
Η λύση βρίσκεται στη Σαουδική Αραβία. Το βασίλειο δεν είναι απλώς ο μεγαλύτερος εξαγωγέας πετρελαίου. Είναι ο ηγέτης του ΟΠΕΚ και η χώρα που μπορεί να επηρεάσει ολόκληρη την αγορά ενέργειας.
Οι διαπραγματεύσεις διεξάγονται με απόλυτη μυστικότητα. Το σχέδιο είναι απλό στη σύλληψη, αλλά κολοσσιαίο στις συνέπειές του.
Η Σαουδική Αραβία θα πουλά το πετρέλαιό της αποκλειστικά σε δολάρια. Όποια χώρα θέλει να αγοράσει πετρέλαιο, θα πρέπει πρώτα να αποκτήσει αμερικανικό νόμισμα.
Παράλληλα, το Ριάντ θα επενδύει μεγάλο μέρος των τεράστιων εσόδων του από το πετρέλαιο σε αμερικανικά κρατικά ομόλογα και άλλα περιουσιακά στοιχεία στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Σε αντάλλαγμα, η Ουάσιγκτον αναλαμβάνει να εγγυηθεί την ασφάλεια του σαουδαραβικού βασιλείου, να παρέχει προηγμένα οπλικά συστήματα, στρατιωτική εκπαίδευση και στενή αμυντική συνεργασία.
Είναι μια συμφωνία που δεν υπογράφεται μόνο με μελάνι. Υπογράφεται με πετρέλαιο, δολάρια και γεωπολιτική ισχύ.
Έτσι γεννήθηκε το «πετροδολάριο»
Οι συνέπειες αποδεικνύονται τεράστιες. Από τη στιγμή που σχεδόν όλο το διεθνές εμπόριο πετρελαίου πραγματοποιείται σε δολάρια, όλες οι χώρες του κόσμου αναγκάζονται να διατηρούν σημαντικά αποθέματα αμερικανικού νομίσματος.
Οι κεντρικές τράπεζες αυξάνουν τα συναλλαγματικά τους διαθέσιμα σε δολάρια.
Οι κυβερνήσεις αγοράζουν αμερικανικά ομόλογα. Οι διεθνείς συναλλαγές περνούν μέσα από το αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Το δολάριο αποκτά μια νέα βάση στήριξης. Όχι πλέον τον χρυσό, αλλά το πετρέλαιο.
Έτσι καθιερώνεται ο όρος «πετροδολάριο», που θα κυριαρχήσει στην οικονομική βιβλιογραφία τις επόμενες δεκαετίες.
Η αθέατη δύναμη της Αμερικής
Το σύστημα αυτό προσφέρει στις Ηνωμένες Πολιτείες ένα μοναδικό προνόμιο. Μπορούν να δανείζονται φθηνότερα από οποιαδήποτε άλλη χώρα, επειδή η ζήτηση για αμερικανικά ομόλογα παραμένει διαρκώς υψηλή.
Μπορούν να χρηματοδοτούν μεγάλα ελλείμματα χωρίς να αντιμετωπίζουν τις πιέσεις που θα δεχόταν οποιαδήποτε άλλη οικονομία.
Και, κυρίως, αποκτούν τεράστια επιρροή πάνω στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Όσο το πετρέλαιο αγοράζεται σε δολάρια, το αμερικανικό νόμισμα παραμένει η καρδιά της παγκόσμιας οικονομίας.
Οι αμφισβητήσεις και το σήμερα
Περισσότερα από πενήντα χρόνια αργότερα, το σύστημα του πετροδολαρίου εξακολουθεί να αποτελεί βασικό πυλώνα της διεθνούς οικονομίας, αν και η κυριαρχία του δεν θεωρείται πλέον αυτονόητη.
Η Κίνα προωθεί ολοένα και περισσότερο τις συναλλαγές σε γουάν. Η Ρωσία επιχειρεί να περιορίσει τη χρήση του δολαρίου στο διεθνές εμπόριο.
Οι χώρες των BRICS συζητούν εναλλακτικούς μηχανισμούς πληρωμών, ενώ ακόμη και η Σαουδική Αραβία εμφανίζεται πιο πρόθυμη από ποτέ να εξετάσει συμφωνίες σε άλλα νομίσματα.
Παρ’ όλα αυτά, το δολάριο εξακολουθεί να κυριαρχεί στα παγκόσμια συναλλαγματικά αποθέματα και στις περισσότερες διεθνείς ενεργειακές συναλλαγές.
Και όλα αυτά μπορούν να αναχθούν σε εκείνο το αθόρυβο ταξίδι του Ιουλίου του 1974.
Μια μυστική αποστολή στην Τζέντα. Μια συμφωνία που για χρόνια γνώριζαν ελάχιστοι.
Και μια απόφαση που δεν έσωσε απλώς το δολάριο, αλλά αναδιαμόρφωσε τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η παγκόσμια οικονομία μέχρι σήμερα.
