Το πένθος και η απώλεια αποτελούν αναπόφευκτα στοιχεία στη ζωή όλων των ανθρώπων. Ακόμη και αν μιλώντας για πένθος, η πιο συνήθης σκέψη αφορά στην απώλεια της ζωής ενός αγαπημένου ατόμου, η διαδικασία πένθους μπορεί να συνοδεύει και άλλες απώλειες που λαμβάνουν χώρα κατά τη διάρκεια της ζωής των ανθρώπων. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η απώλεια μιας ερωτικής ή φιλικής σχέσης και η απώλεια της εργασίας.
Το βίωμα του πένθους — Περιπεπλεγμένο Πένθος
Το βίωμα του πένθους είναι μια βαθιά, προσωπική διαδικασία. Υπάρχουν σημαντικές ατομικές διαφορές αναφορικά με το πόσο έντονα, πόσο εμφανώς και για πόσο χρόνο οι άνθρωποι πενθούν. Το γεγονός αυτό έχει εγείρει σημαντικά ερωτήματα για το τι συνιστά φυσιολογική διεργασία πένθους και τι μη φυσιολογική. Πολλές είναι οι θεωρίες που έχουν διαχωρίσει και περιγράψει διαφορετικές μορφές μιας περιπεπλεγμένης αντίδρασης στο πένθος. Μεταξύ αυτών, ο Worden σκιαγράφησε 4 διαφορετικά μοτίβα περιπεπλεγμένης αντίδρασης στο πένθος.
- Ο χρόνιος θρήνος, ο οποίος περιγράφεται ως μια αντίδραση στην απώλεια που είναι μεγάλης διάρκειας και δεν φαίνεται να ολοκληρώνεται,
- O υπερβολικός θρήνος, όπου η αντίδραση στην απώλεια έχει πολύ μεγάλη ένταση,
- O ανεσταλμένος ή καθυστερημένος θρήνος, όπου η συναισθηματική αντίδραση δε συμβαδίζει με την απώλεια, αλλά μπορεί να βιωθεί στο έπακρο σε ύστερο χρόνο,
- O κεκαλυμμένος θρήνος, ο οποίος χαρακτηρίζει μια κατάσταση όπου το άτομο βιώνει συμπτώματα και μη λειτουργικές συμπεριφορές, χωρίς να αντιλαμβάνεται τη σύνδεσή τους με την απώλεια.
Το βίωμα του πένθους — Φυσιολογικό Πένθος
To 1969 η Ψυχίατρος Kübler — Ross παρουσίασε μέσω του πολυαναγνωσμένου βιβλίου της τα 5 στάδια του φυσιολογικού πένθους. Τα 5 αυτά στάδια θεωρούνται ακόμα και σήμερα η πιο περιεκτική περιγραφή της διαδικασίας μιας φυσιολογικής πορείας πένθους. Το πέρασμα από το ένα στάδιο στο άλλο δεν είναι μια γραμμική διαδικασία, δηλαδή το άτομο δεν χρειάζεται να περάσει από τα στάδια αυτά με τη σειρά που παρουσιάζονται. Επιπλέον, το κάθε άτομο που πενθεί μπορεί να μην περάσει από όλα τα στάδια ή μπορεί να επιστρέψει σε κάποιο προηγούμενο. Τα στάδια αυτά είναι:
- Άρνηση “Αποκλείεται να συμβαίνει κάτι τέτοιο, δεν είναι δυνατόν να συμβαίνει σε μένα”: Κατά το στάδιο αυτό, το άτομο βρίσκεται σε σοκ και άρνηση, βιώνει “μούδιασμα”, προσπαθεί απλώς να βρει έναν τρόπο να βγάλει εις πέρας την κάθε μέρα, επιτρέποντας στον εαυτό του μόνο όσα συναισθήματα μπορεί να αντέξει. Με την αποδοχή της πραγματικότητας της απώλειας και την μείωση του επιπέδου άρνησης, έντονα συναισθήματα ξεκινούν να βγαίνουν στην επιφάνεια.
- Θυμός “Δεν έχω κάνει τίποτα για να το αξίζω αυτό, που είναι ο Θεός σε όλο αυτό;”: Ακόμη και αν το αίσθημα του θυμού είναι έντονο και μοιάζει απύθμενο, η βίωση του συναισθήματος αυτού φέρνει το άτομο όλο και πιο κοντά στη διαδικασία της επούλωσης του πόνου. Ο θυμός μπορεί να εκτείνεται προς κάθε κατεύθυνση — τους φίλους, την οικογένεια, το ιατρονοσηλευτικό προσωπικό, το ίδιο το άτομο που πενθεί, τον θανόντα.
- Διαπραγμάτευση “Δε θα θυμώσω ποτέ ξανά μαζί της, αν την αφήσεις να ζήσεις” “Τι θα γινόταν αν ανακαλύπταμε την ασθένεια νωρίτερα;”: Η διαπραγμάτευση ως τρίτο στάδιο του πένθους, δηλώνει την επιθυμία του ατόμου να επιστρέψει στο πως ήταν η ζωή του παλιότερα και βασίζεται σε σκέψεις τύπου “Τι θα γινόταν αν…;”. Συνήθως, τη διαπραγμάτευση συνοδεύει και η ενοχή, καθώς το άτομο διερευνά σε ποιες περιπτώσεις και πως θα μπορούσε να δράσει διαφορετικά, εντοπίζοντας σημεία που πυροδοτούν το αίσθημα της μετάνοιας.
- Κατάθλιψη “Τι νόημα έχει να συνεχίζω να πορεύομαι μόνος;”: Κατά το τέταρτο στάδιο, η θλίψη του ατόμου προχωρεί σε βαθύτερο επίπεδο. Κατά τη φυσιολογική διαδικασία πένθους, η κατάθλιψη δε συνεπάγεται την ύπαρξη προβλήματος ψυχικής υγείας, αλλά μια φυσιολογική αντίδραση στην απώλεια. Το άτομο αποσύρεται, βιώνει έντονη θλίψη, απόγνωση και απώλεια νοήματος. Ακόμη και αν πολύ συχνά αντιμετωπίζεται ως κάτι που πρέπει άμεσα το άτομο να ξεπεράσει, η κατάθλιψη είναι ένα φυσιολογικό κομμάτι της διαδικασίας και εξυπηρετεί τον σκοπό της στην επούλωση του πόνου.
- Αποδοχή “Αυτή είναι η πραγματικότητα δυστυχώς, προσπαθώ να κάνω ό,τι καλύτερο μπορώ για μένα και τους αγαπημένους μου και όλα θα πάνε καλά” : Κατά το στάδιο της αποδοχής, το άτομο αποδέχεται την πραγματικότητα της απώλειας και μαθαίνει να ζει στα νέα δεδομένα. Συχνά, υπάρχει η λανθασμένη εντύπωση ότι το άτομο πλέον δεν επηρεάζεται από την απώλεια. Πολλές φορές μπορεί το ίδιο το άτομο να αισθάνεται ότι προδίδει τον αγαπημένο που έχασε. Στην πραγματικότητα, το άτομο δεν μπορεί να αντικαταστήσει ποτέ τον θανόντα, αλλά κατά το στάδιο της αποδοχής μαθαίνει να συνάπτει νέες σχέσεις, να λαμβάνει νέους ρόλους, να αναπτύσσεται και να προσαρμόζεται στη νέα κατάσταση.
Η σημασία των τελετουργιών γύρω από τον θάνατο
Η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου συνηθώς ακολουθείται από μια σειρά τελετουργικών διαδικασιών που συνδέονται άμεσα με τη διαδικασία του πένθους. Είναι σαφές πως οι διαδικασίες αυτές, όπως για παράδειγμα, η κηδεία προσφέρουν την ευκαιρία για τη συλλογική εκδήλωση των συναισθημάτων που αφορούν στην απώλεια και διευκολύνουν τη διαδικασία της μετάβασης καθιστώντας σαφή τη μη αναστρεψιμότητα του θανάτου. Μελέτες παρουσιάζουν πως το οικογενειακό και φιλικό πλαίσιο αποτελούν τη βασική πηγή υποστήριξης και ανακούφισης κατά τη διαδικασία πένθους και συνεπώς, τα τελετουργικά, τα οποία αποτελούν ευκαιρία συνεύρεσης των συγγενών και φίλων, θέτουν τις βάσεις για την προσαρμογή και ανάκαμψη από τη διαδικασία διαχείρισης της απώλειας.
Το πένθος στην περίοδο της πανδημίας COVID-19
Την περίοδο της πανδημίας, οι περισσότεροι θάνατοι που οφείλονται στην COVID-19 συμβαίνουν στο νοσοκομείο. Παρόλο που ο θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου αποτελεί πάντοτε μια ιδιαίτερα επώδυνη κατάσταση, η απώλεια ενός οικείου που νοσηλευόταν σε μονάδα εντατικής θεραπείας έχει συσχετιστεί με συμπτώματα κατάθλιψης, διαταραχή μετατραυματικού στρες και χρόνιου θρήνου. Αν και η οικογένεια, οι φίλοι και η κοινότητα μπορούν να συνεισφέρουν πρακτικά και συναισθηματικά στους πενθούντες, ο φόβος ασθένειας και ο περιορισμός των μετακινήσεων κατά την περίοδο της πανδημίας μειώνουν την κοινωνική υποστήριξη που όσοι πενθούν έχουν ανάγκη, με αποτέλεσμα να θρηνούν μόνοι. Ένας ακόμη τρόπος που η πανδημία επηρεάζει και εμποδίζει τις συνήθεις διαδικασίες που διευκολύνουν το βίωμα του πένθους είναι οι περιορισμοί και οι προσαρμογές στις τελετές.
Η ξεκάθαρη, λεπτομερής και περιεκτική ενημέρωση των συγγενών από το ιατρονοσηλευτικό προσωπικό έχει βρεθεί πως συμβάλλει σημαντικά στην προσαρμογή στην απώλεια. Οι οικείοι βιώνουν μεγαλύτερη ικανοποίηση όταν γνωρίζουν ότι ο αγαπημένος τους έλαβε φροντίδα και ανακούφιση κατά τις τελευταίες μέρες ζωής. Κάποιες τακτικές που ακολουθούν οι λειτουργοί υγείας και φαίνεται να έχουν θετικό αντίκτυπο κατά την οδυνηρή αυτή περίοδο στους συγγενείς του ασθενή είναι οι δηλώσεις κατανόησης και παρηγοριάς, η επιβεβαίωση πως ο αγαπημένος τους δεν έχει εγκαταλειφθεί, και η παροχή γραπτών πληροφοριών.
Είναι σαφές πως η απώλεια είναι άμεσα συνδεδεμένη με τη ζωή και το πένθος αποτελεί μια φυσιολογική αντίδραση στην επώδυνη φύση της. Η διασφάλιση ενός υποστηρικτικού πλαισίου που φροντίζει και συμμερίζεται το άτομο που πενθεί διαδραματίζει σημαίνοντα ρόλο στη διαχείριση των έντονων και αρνητικών συναισθημάτων, τη λειτουργικότητα του πενθούντα, την αποδοχή της απώλειας και τη συνέχιση της ζωής.
Το παρόν άρθρο δεν αποτελεί και δεν υποκαθιστά ιατρική συμβουλή, διάγνωση ή θεραπεία. Οι πληροφορίες παρέχονται υπεύθυνα από αξιόπιστες πηγές για ενημερωτικούς σκοπούς.
Γράφει η: Χρύσα Γρηγοροπούλου, Ψυχολόγος, MSc Health Psychology
