Μετά τη λαϊκή εξέγερση στο Ιράν και την αιματηρή καταστολή που άφησε πίσω της χιλιάδες νεκρούς, τραυματίες και φυλακισμένους, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πλέον αν το ισλαμικό καθεστώς μπορεί να αντέξει, αλλά πώς μπορεί να αμφισβητηθεί πολιτικά.
Όπως επισημαίνεται σε ανάλυση που δημοσιεύεται στον Economist, το ερώτημα γίνεται ακόμη πιο πιεστικό εν μέσω της στρατιωτικής ενίσχυσης των ΗΠΑ στον Περσικό Κόλπο και των προειδοποιήσεων του Ντόναλντ Τραμπ ότι «ο χρόνος τελειώνει» για μια συμφωνία με την Τεχεράνη στο πυρηνικό της πρόγραμμα.
Στο άρθρο του, ο Ιρανός αντικαθεστωτικός Amir Hossein Ganjbakhsh υποστηρίζει ότι το Ιράν προσφέρει μια ιδιόμορφη περίπτωση, στην οποία η «αλλαγή ηγεσίας» και η «αλλαγή καθεστώτος» δεν είναι δύο διαφορετικές στρατηγικές, αλλά ουσιαστικά ταυτίζονται.
Το αγεφύρωτο εμπόδιο του ανώτατου ηγέτη
Σύμφωνα με τον Ganjbakhsh, καμία ουσιαστική μεταρρύθμιση —πόσο μάλλον μια μετάβαση σε κοσμική, δημοκρατική διακυβέρνηση— δεν μπορεί να υπάρξει όσο διατηρείται ο θεσμός του ανώτατου ηγέτη, το velayat-e faqih.
Ο αρθρογράφος υπενθυμίζει ότι από την Ισλαμική Επανάσταση και μετά, εννέα διαφορετικές κυβερνήσεις στον Λευκό Οίκο δοκίμασαν κάθε πιθανό μείγμα πίεσης και κινήτρων. Όμως, όπως σημειώνει, κάθε ένδειξη «ευελιξίας» από την Τεχεράνη αποδείχθηκε τακτική υποχώρηση, όχι στρατηγική αλλαγή.
Αυτό, σύμφωνα με την ανάλυση, εξηγεί γιατί όσοι προσπάθησαν να λειτουργήσουν ως «κρατικοί άνδρες» εντός του συστήματος, κατέληξαν πολιτικά εξουδετερωμένοι, αποκλεισμένοι ή φυλακισμένοι. Το πρόβλημα, υπογραμμίζεται, δεν είναι προσωπικό αλλά δομικό.
Η θεολογική ρίζα της κρίσης
Ο Ganjbakhsh επισημαίνει ότι η ρίζα της αντίφασης ανάγεται στο 1979, όταν η πτώση της μοναρχίας δημιούργησε την ανάγκη ανασυγκρότησης της εξουσίας.
Ο συμβιβασμός ανάμεσα στη λαϊκή κυριαρχία και τη θεϊκή νομιμοποίηση, όπως γράφει, οδήγησε στη δημιουργία δύο παράλληλων ιεραρχιών και τελικά στην ανάδειξη του ανώτατου ηγέτη ως υπέρτατης αρχής.
Σύμφωνα με το άρθρο, η μόνιμη αντιπαράθεση με τη Δύση δεν είναι παρενέργεια, αλλά δομικό στοιχείο αυτού του συστήματος, το οποίο χρειάζεται διαρκή κρίση και εξωτερικούς εχθρούς για να επιβιώνει πολιτικά.
Ωστόσο, στο άρθρο διαπιστώνεται ότι η ιρανική αντιπολίτευση παραμένει βαθιά κατακερματισμένη — γεγονός που δυσκολεύει κάθε σοβαρή πρόκληση προς το υπάρχον σύστημα.
«Από τον Παχλαβί στον Μουσαβί»
Ως πιθανή διέξοδο, ο Ganjbakhsh προτείνει τη συγκρότηση μιας απρόσμενης, ευρείας συμμαχίας. Όπως γράφει, ο Ρεζά Παχλαβί και ο Μιρ Χοσεΐν Μουσαβί θα μπορούσαν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά ως σύμβολα μιας τέτοιας προσπάθειας.
Σύμφωνα με την ανάλυση, η παρουσία του Μουσαβί θα καθησύχαζε τον κρατικό μηχανισμό και τις ένοπλες δυνάμεις, ενώ η εμπλοκή του Παχλαβί θα έστελνε μήνυμα στη διεθνή κοινότητα για μια πιο προβλέψιμη, μη αναθεωρητική πορεία της χώρας.
Πρόκειται, κατά τον ίδιο, για ίσως την καλύτερη —αν όχι τη μοναδική— ευκαιρία για ένα νέο Ιράν, απαλλαγμένο από τον ασφυκτικό έλεγχο του velayat-e faqih.
